Verboden AI-praktijken (Art. 5): wat mag wel en wat niet?

Verboden AI-praktijken zijn AI-toepassingen die de Europese wetgever zo onaanvaardbaar vindt voor mensenrechten of veiligheid dat ze niet meer in de EU mogen worden ingezet — niet door overheid, niet door bedrijven, niet door burgers. AI Act art. 5 somt er acht op. Anders dan hoog-risico AI (waar je nog mag inzetten mits compliant), is hier geen 'mits-clausule': de praktijk is gewoon dicht.

De ban geldt sinds 2 februari 2025. Geen overgangstermijn, geen MKB-uitzondering, geen 'zolang we nog geen handhaving hebben'. De Autoriteit Persoonsgegevens heeft aangekondigd dat zij prioriteit geeft aan handhaving op deze categorie omdat het de EU-grondrechtenbeschermingskern is.

De acht verboden categorieen op een rij

De uitzonderingen die je moet kennen

Sommige verboden hebben smalle uitzonderingen. Geen ervan is een vrijbrief — ze zijn strikt en moeten goed gedocumenteerd zijn:

1. 1.Sub f (emotie-detectie werkplek/onderwijs) mag wel voor medische redenen of veiligheidsdoeleinden — bv. een vermoeidheid-detector voor vrachtwagenchauffeurs of een burnout-screening tool met expliciete instemming.
2. 2.Sub g (biometrische categorisatie) geldt alleen voor de gevoelige kenmerken in de wet. Categorisatie op leeftijdsgroep, gender of taal voor analytische doeleinden valt er niet onder.
3. 3.Sub h (realtime biometrische ID publiek) kent strikte opsporings-uitzonderingen: zoektocht naar slachtoffer van ontvoering, voorkoming van terroristische aanslag, opsporing van zware misdaad — alleen met voorafgaande rechterlijke machtiging en alleen door politie of justitie.
4. 4.Sub c (social-scoring) geldt alleen voor scoring over levensdomeinen heen. Een loyaliteitsprogramma dat je status binnen één dienst (bv. luchtvaartmaatschappij) bepaalt is geen social-scoring.
5. 5.Sub d (predictive policing) is verboden op individuen, niet op gebieden. Een AI dat aangeeft welke wijken meer politiepatrouille nodig hebben mag wel; een AI dat een specifiek persoon labelt als 'toekomstige inbreker' niet.

Grijze gebieden waar je voorzichtig moet zijn

Marketing-AI dat 'gevoelige' inzichten gebruikt

Een marketing-tool die personen segmenteert op basis van inferred politieke voorkeur (bv. om campagne-aanbiedingen te targeten) komt dicht bij sub g (biometrische categorisatie op gevoelige kenmerken). Als de inferentie via biometrie loopt: verboden. Via expliciet opgegeven voorkeuren: niet verboden, wel AVG-grond nodig.

Burnout / wellbeing-detectie op werkplek

Sub f's medische uitzondering is bedoeld voor zorg-context, niet als marketing-truc. Een tool die zegt 'we monitoren je medewerkers preventief op stress' valt vrijwel zeker onder het verbod tenzij er een medische professional in de loop zit en medewerkers expliciete vrijwillige instemming geven.

Sentiment-analyse op klantenservice-gesprekken

Klantenservice met emotie-analyse op klanten (niet medewerkers) zit niet in sub f maar kan wel ergens onder transparantie-verplichtingen vallen (art. 50). Mits de klant weet dat het loopt, geen verbod. Sentiment-analyse op je eigen medewerkers' gesprekken om hun productiviteit te scoren: dat raakt sub f en is verboden.

Predictive maintenance op gedrag van medewerkers

Een AI die voorspelt welke medewerkers waarschijnlijk vertrekken (attrition-modeling) is geen sub f-overtreding maar wel een AVG art. 22-vraagstuk plus mogelijke Bijlage III §4-classificatie als het tot beslissingen leidt over de werknemer.

Wie is aansprakelijk?

Bij verboden praktijken kunnen drie partijen aansprakelijk worden gesteld:

• De aanbieder — wie het systeem in de EU op de markt brengt of in gebruik neemt.
• De gebruiksverantwoordelijke — wie het systeem onder eigen gezag inzet (jouw organisatie als je een tool inkoopt).
• De distributeur of importeur — wie het systeem doorlevert.

Praktisch: als jouw organisatie een tool gebruikt die in de EU is verboden, is de excuus 'onze leverancier zei dat het mocht' geen verdediging. Jij hebt due-diligence-plicht voordat je een AI inkoopt. Vraag de leverancier expliciet of er screenings op art. 5 zijn gedaan, en bewaar die antwoorden.

Boetes en handhaving

Het hoogste boetekader van de AI Act geldt hier: tot €35 miljoen of 7% van de wereldwijde jaaromzet (welke hoger is). Vergelijk: hoog-risico-overtredingen krijgen max 3% / €15 miljoen. De boodschap van de wetgever is duidelijk — verboden = streng.

In Nederland is de toezichthouder afhankelijk van de context: AP voor AVG-overlap, sectorale toezichthouders (DNB/AFM/IGJ) voor sectorale tools, en vanaf augustus 2026 een specifieke AI-Office-coordinator. De [werkagenda 2026 van de AP](https://autoriteitpersoonsgegevens.nl/themas/algoritmes-ai/werkagenda-algoritmes-en-ai) noemt verboden praktijken expliciet als handhavingsprioriteit.